۱۳۹۶ آذر ۱۷, جمعه

استخوان‌بندی

از: دانشنامه‌ی آریانا

استخوان‌بندی

دستگاه اسکلتیاستخوان

استخوان‌بندی یا اسکلت (به انگلیسی: Skeleton، با تلفظ آمریکایی: Skeleton)، در زیست‌شناسی٬ داربست یا چارچوبی از استخوان‌های مربوط به‌هم است که به بدن شکل می‌بخشد. استخوان‌بندی وظیفه حفظ و نگهداری بدن جانوران و هم‌چنین حرکت راحت‌تر و سریع‌تر را بر عهده دارد. جانوران مهره‌دار دارای اسکلت داخلی و اکثر جانوران بی‌مهره دارای اسکلت خارجی می‌باشند. تنها تعداد کمی از جانوران همانند کرم‌خاکی هستند که هیچ‌گونه استخوان‌بندیی ندارند.


واژه‌شناسی

واژه‌ی اسکلت، در زبان‌های فرنگی، برگرفته از واژه یونانی σκελετός اسکلتوس٬ به‌معنای بدن خشک‌‌شده یا مومیایی است، که از زبان فرانسوی وارد زبان فارسی دری شده است و در زبان فارسی دری به‌معنای استخوان‌بندی بدن آدمی و حیوان است. در مهندسی راه و ساختمان، اسکلت به استخوان‌بندی تحمل‌کننده‌ی بار ساختمان گفته می‌شود. مثلاً اسکلت بتونی ویژگی ساختمانی با اسکلت ساخته‌شده از بتون است و یا اسکلت فلزی ویژگی ساختمانی با اسکلت ساخته‌شده از فلز.


استخوان‌بندی انسان

استخوان‌بندی بدن انسان شامل دو دسته کلی: اسکلت محوری (Axial skeleton) و اسکلت ضمیمه‌ای (Appendicular skeleton) می‌گردد. قسمت محوری شامل جمجمه، ستون‌مهره‌ها، دنده‌ها و جناغ سینه است. اسکلت ضمیمه‌ای شامل استخوان‌های اندام‌های فوقانی و تحتانی (دست‌ها و پاها) می‌باشد که از نظر رشد جنینی بعداً به قسمت اولیه اضافه می‌شوند.

دستگاه اسکلتی بدن انسان، در بدو تولد، از ۲۷۰ قطعه استخوان، غضروف و لیگامان تشکیل شده است؛ اما در بزرگ‌‌سالی و در پی ترکیب برخی استخوان‌ها با یکدیگر، مجموع آن‌ها به ۲۰٦ استخوان کاهش می‌یابد. این استخوان‌ها ساختار بدن را می‌سازند و باعث حرکت بدن می‌شوند و هم‌چنین از اعضای داخلی بدن محافظت می‌کنند.

با این حال، استخوان‌بندی یا دستگاه اسکلتی بدن انسان تنها شامل ۲۰٦ استخوان و ۳۲ دندان نیست، بلکه از شماری غضروف‌ها (Cartilages) و رباط‌ها یا لیگامان‌ها (Ligaments) را نیز تشکیل شده است. غُضروف‌ها بافت پیوندی نیمه‌جامد هستند که از مزانشیم جنینی منشأ می‌گیرند و بخشی از یک اندام مانند تیغه‌ی بینی، حنجره، نای و لاله‌ی گوش را می‌سازند و یا انتهاهای استخوان‌ها را در یک مفصل می‌پوشانند. رباط‌ها یا لیگامان‌ها گروهی از بافت‌های فیبرمانند هستند که در محل مفاصل استخوانی را به استخوان دیگر متصل می‌کنند.

استخوان‌ها بافت‌های همبند زنده و کلسیفیه هستند که بخش اعظم اسکلت را تشکیل می‌دهند. ۲۰٦ استخوانی که دستگاه اسکلتی بدن بزرگ‌سالان را تشکیل داده‌اند، عبارتند از: ۲۲ استخوان جمجمه، ۲۵ استخوان دنده، ۳۳ استخوان ستون‌مهره‌ها، ٦۴ استخوان شانه و دست‌ها و ٦۲ استخوان لگن و پاها.

استخوان متشکل است از یک ماتریکس کلسیفیه بین‌سلولی (حاوی الیاف کلاژن) و چندین نوع سلول در داخل ماتریکس. استخوان‌ها به‌عنوان موارد زیر عمل می‌کنند: ساختارهای حمایتی برای بدن؛ محافظ‌هایی برای اعضای حیاتی؛ مخازن کلسیم و فسفر؛ اهرم‌هایی که عضلات بر روی آن‌ها حرکات را ایجاد می‌کنند؛ محفظه‌هایی برای سلول‌های خون‌ساز.


انواع استخوان‌ها

استخوان‌ها انواع مختلفی دارند. به‌طور کلی، استخوان‌ها در دو گروه‌ی استخوان‌بندی: یعنی اسکلت محوری و اسکلت ضمیمه‌ای دسته‌بندی می‌شوند. اغلب استخوان‌های اسکلت ضمیمه‌ای (کمر، دست‌ها و پاها) شرایط حرکت بدن انسان را فراهم می‌کنند، در حالی‌که استخوان‌های اسکلت محوری از اندام‌های حیاتی بدن (مانند: مغز، قلب، شش‌ها و...) حفاظت می‌نمایند. اسکلت محوری شامل ۸۰ قطعه استخوان (۲۲ استخوان جمجمه، ۱ استخوان لامی یا استخوان هیوئید، ۳۲ مهره در ستون‌مهره‌ها، ۲۴ استخوان دنده در قفسه سینه، و ۱ جناغ استخوانی در سمت قدامی قفسه سینه) است. هم‌چنین اسکلت ضمیمه‌ای شامل ۱۲۶ استخوان (۴ استخوان در کمربند شانه‌ای، ۶ استخوان در بازو و ساعد، ۵۴ استخوان در دست و مچ دست، ۲ استخوان در لگن خاصره، ۸ استخوان در ران‌ها و ساق پاها و ۵۲ استخوان در قوزک پاها و کف پاها) است.

این استخوان‌ها براساس جنس به استخوان‌های متراکم و اسفنجی تقسیم‌بندی می‌شوند. استخوان‌های متراکم دارای یک حفره‌ی مرکزی به‌نام مغز استخوان هستند که با اندوستئوم پوشیده شده است و در پیرا مون آن پرده‌ی ضریع قرار دارد. بین پرده ضریع و مغز استخوان سیستم هاورس وجود دارد. استخوان‌های اسفنجی دارای حفره‌های کوچک و بزرگ و سیستم هاورس ناقص هستند، که پیرامون آن‌ها لایه‌ای از استخوان‌های متراکم وجود دارند.

اما استخوان‌ها بر اساس شکل و شمایل به پنج نوع در استخوان‌بندی بدن: استخوان‌های بلند یا دراز (Long Bones)، کوتاه (Short Bones)، پهن یا تخت (Flat Bones)، نامنظم (Irregular Bones)، و کنجدی یا سزاموئید (Sesamoid Bones) تقسیم‌بندی می‌شوند.

هم‌چنین، از نظر کالبدشناسی یا آناتومی، برای سهولت مطالعه، اسکلت انسان به سه بخش سر، تنه و اندام (دست و پا) تقسیم می‌شود.

استخوان‌های بلند یا دراز (Long Bones): که طولانی‌تر از پهنای خود هستند، شامل استخوان‌های بازو و ساعد دست، ران (طولانی‌ترین استخوان در بدن) و ساق پا، و هم‌چنین استخوان‌های نسبتاً کوچک‌تر در انگشتان می‌باشند. عملکرد این استخوان‌ها در بدن، تحمل وزن بدن و ایجاد سهولت برای حرکت است.

استخوان‌های بلند عمدتاً در اسکلت ضمیمه‌ای قرار دارند و شامل استخوان‌های اندام‌های بالای (استخوان بازو (Humerus)، زند بالایی (Radius) و زند پایینی (Ulna) در ساعد دست، استخوان‌های کف‌دستی (Metacarpals)، و استخوان بند انگشت دست (Phalanges))، و پائینی (درشت‌نی (Tibia) و نازک‌نی (Fibula) در ساق پا، استخوان ران (Femur)، استخوان‌های کف پا ( Metatarsals)، و استخوان بند انگشت پا (Phalanges)) هستند.

استخوان‌های بلند از سه قسمت عمده تشکیل شده است. سطح بیرونی این استخوان‌ها که لایه‌ی استخوانی بسیار سخت و محکم هستند (Compact bone)، به‌صورت متراکم و فشرده‌، استخوان‌ اسفنجی (ُpongy bone) را پوشش داده‌اند. در استخوان‌های اسفنجی، بین تیغه‌های استخوانی، فضاهای توخالی (Medullary cavity) وجود دارد که حاوی مغز استخوان (Bone marrow) است. یکی از وظایف مغز استخوان تولید سلول‌های خونی است.

استخوان‌های کوتاه (Short Bones): از نظر شکل تفاوت‌های زیادی باهم دارند ولی به‌طور کلی می‌توان آن‌ها را به‌شکل مکعب (Cube-shaped) در نظر گرفت. این گروه استخوان‌های قسمت پروکسیمال دست و پا را در بر می‌گیرند که به ترتیب استخوان‌های کارپال (استخوان‌های مچ دست) و تارسال (استخوان‌های مچ پا) نامیده می‌شوند.

این استخوان‌ها تقریباً درازا و پهنای مساوی دارند و در مفاصل مچ دست و پا قرار دارند، زمینه‌ی ثبات و حرکت مچ دست و پا را فراهم می‌کنند. استخوان‌های مچ دست یا کارپال (Carpal bones)، که پیوندگاه استخوان‌های ساعد به کف دست است، شامل هشت استخوان در دو ردیف می‌باشد. در ردیف مبدائی مچ دست چهار استخوانچه وجود دارد که به‌ترتیب از طرف شست به‌طرف انگشت کوچک عبارتند از زورقی (Scaphoid)، هلالی (Lunate)، هرمی (Triquetral)، نخودی (Pisiform). در ردیف انتهایی هم چهار استخوانچه قرار دارد که به‌ترتیب از طرف شست به طرف انگشت کوچک عبارتند از چهارپهلو (Trapezium)، ذوزنقه‌ای (Trapezoidium)، سَرسان (Capitate)، چنگکی (Hamate).

هم‌چنین تارسال (Tarsals)، که به استخوان‌های مچ یا قوزک پا گفته می‌شود، هفت استخوان وجود دارد که به نام‌های پاشنه (Calcaneus)، قاپ (Talus)، ناوسان (navicular)، تاسی (cuboid) و میخی‌های داخلی (Lateral cuneiform)، میانی (Intermediate cuneiform)، و خارجی (Medial cuneiform) موسومند.

استخوان‌های پهن (Flat Bones): ، که از اندام‌های داخلی محافظت می‌کنند، متشکل هستند از دو صفحه استخوان متراکم که توسط استخوان اسفنجی از هم جدا می‌شوند. استخوان‌های پهن در کاسه‌سر (استخوان پس‌سری (Occipital bone)، استخوان آهیانه (Parietal bone)، استخوان پیشانی (Frontal bone)، استخوان بینی (Nasal bone)، استخوان اشکی (Lacrimal bone) و استخوان خیش (Vomer))، قفسه سینه (جناغ (Sternum)، و دنده‌ها (Ribs))، و لگن خاصره (استخوان تهیگاهی (Ilium)، استخوان نشیمنگاهی (Ischium)، و استخوان شرمگاهی (Pubis)) وجود دارند.

عملکرد استخوان‌های پهن حفاظت از اندام‌های حیاتی بدن مانند: مغز، قلب، شش‌ها، و اندام‌های تناسلی در لگن خاصره است. این استخوان‌ها از آن‌جا که حالت تخت دارند، مانند سپر برای محافظت از اندام‌های داخلی عمل می‌کنند و هم‌چنین می‌توانند فضای زیادی را برای اتصال به عضلات فراهم کنند.

استخوان‌های نامنظم (Irregular bones): ، استخوان‌هایی با شکل‌های مختلف هستند، مانند: استخوان‌های صورت (Zygomatic bone)، مهره‌ها در ستون‌مهره‌ها (Vertebrae)، استخوان خاجی یا ساکروم (Sacrum)، دُنبالچه (Coccyx)، استخوان گیجگاهی (Temporal bone)، استخوان پروانه‌ای (Sphenoid bone)، استخوان پرویزنی (Ethmoid bone)، فک بالا (Maxilla)، فک پایین (Mandible)، استخوان کامی (Palatine bone)، استخوان شاخک تحتانی بینی (Inferior nasal concha)، و استخوان لامی (Hyoid bone).

این استخوان‌ها که اغلب ساختار و شکل نسبتاً پیچیده‌ای دارند، به محافظت از اندام‌های داخلی کمک می‌کنند. به‌طور مثال، مهره‌ها (استخوان‌های نامنظم ستون‌مهره‌ها) از نخاع و استخوان‌های نامنظم لگن (استخوان‌های شرمگاهی، تهیگاهی و نشیمنگاهی) از اندام‌های حفره‌ی لگنی محافظت می‌نمایند.

استخوان‌های سزامویید (کنجدی) (Sesamoid Bones): استخوان‌های مدور یا بیضوی هستند که در تاندون‌های نزدیک مفاصل تشکیل می‌شوند و مهم‌ترین استخوان این گروه استخوان کشکک (Patella) می‌باشد.


اسکلت محوری (Axial Skeleton):

اسکلت محوری شامل تمام استخوان‌ها در امتداد محور طول بدن است. این استخوان‌ها، جمجمه (Skull)، اسکلت حنجره (Laryngeal Skeleton)، قفسه سینه (Thoracic Cage) و ستون‌مهره‌ها (Vertebral Column) (یعنی در کل: استخوان‌های سر و تنه) را تشکیل می‌دهند.


عملکرد دستگاه اسکلتی



نقش اسکلت در حفاظت از اندام‌های حیاتی (The Skeleton Protects Vital Organs):


مفصل‌ها و رباط‌ها



آسیب‌شناسی



[] يادداشت‌ها




[] پيوست‌ها


...


[] پی‌نوشت‌ها

فرهنگ فارسی معین، سرواژه‌ی «اسکلت»


[] جُستارهای وابسته






[] سرچشمه‌ها







[] پيوند به بیرون

[۱ ٢ ٣ ۴ ۵ ٦ ٧ ٨ ٩ ۱٠ ۱۱ ۱٢ ۱٣ ۱۴ ۱۵ ۱٦ ۱٧ ۱٨ ۱۹ ٢٠]

رده‌ها │ پزشکی │ کالبدشناسی │ استخوان‌شناسی │ دستگاه اسکلتی